پرشكوه و پرثروت سلجوقى در ايران است . مدارس بىشمار ، موقوفات فراوان ، امكانات علمى گسترده ، حفظ ميراث مكتوب گذشته ، به ويژه ميراث مكتوب شيعه ، كتابت صدها هزار نسخهء خطى در حوزهء قدرت صفويان كه بسيارى از آن‌ها تا به امروز بر جاى مانده ؛ ايجاد مساجد بزرگ و بسيارى از امور ديگر ، نشان مىدهد كه ايران دورهء صفوى ، دوره‌اى درخشان در تاريخ ايران اسلامى بوده است . سفرنامه‌هاى بيگانان ، در ايران آن روز ، شاهدى بر پيشرفت‌هاى علمى و اجتماعى در ايران است . تأثير اين دوره در تاريخ پس از خود ، چندان استوار است كه مىتوان مانند والتر هينتس ادعا كرد كه ايران امروز ، همان ايران صفوى است . وقتى به وصف شاردن از اصفهان زمان صفوى مىنگريم ، هنوز مىتوانيم آن را دقيقا با اصفهان فعلى تطبيق دهيم . به تعبير يكى از محققان تاريخ دورهء صفوى : تا زمان حاضر ، ايران از بناهاى تاريخى و يادگارهاى هنرى عصر صفوى مملو است و خصوصيات اخلاقى مردم ، آثارى از انگيزه‌هايى دارد كه به وسيلهء شاه اسماعيل و جانشينانش القاء شده است . « 1 » بدين ترتيب مىتوان ادعا كرد ، عصر جديد ما ، از دورهء صفوى آغاز مىشود ، دوره‌اى كه ايران نوين شكل گرفت ، فرهنگ تشيع غلبه يافت و فرهنگ و هنر اصيل دينى ، خلاقيت و ابتكار خود را در عرصه‌هاى مختلف نشان داد ؛ دوره‌اى كه فقيهان و فيلسوفان بنامى از ايران برخاستند و با تأليف آثار گرانبها ، حيات فكر دينى را به عنوان فكرى زنده و پويا تضمين كردند . در اينجا به دو نكته بايد توجه داشت . نخست آن كه اين دوره ، همانند بسيارى از دوره‌هاى حتى پرشكوه تاريخى ، خالى از خبط و خطا ، به ويژه از سوى شاهان صفوى نيست . اين يقينى است كه آنان خطاهاى زيادى داشتند و حتى در ادارهء كشور در اواخر دورهء صفوى ، آن چنان ضعفى از خود نشان دادند كه مشتى افغان قندهارى ، از راه طولانى به اصفهان آمدند و اين عروس آسيا را نابود كرده دولت صفوى را ساقط نمودند . طبعا دفاع از اين دورهء پرشكوه ، دفاع از خرابىها ، مظالم و ستمگرىهاى برخى از شاهان صفوى نيست ؛ دفاع از مجموعه‌اى است كه در اين دوره ، تحت رهبرى اين دولت ، توانست كشور خويش را با كمترين امكانات بسازد و آباد كند . نكتهء دوم آن است كه در چند دههء اخير دشمنىهاى زيادى با صفويان شده است كه ريشه در برخى از ناآگاهىهاى تاريخى و مذهبى دارد . جريان روشنفكرى دينى در ايران ، در مقطعى از حركت خود ، با حمله به صفويان و فرهنگ مذهبى صفوى ، كوشيد تا آن را از پايه سست گرداند . مع‌الاسف ، اين حركت توفيق زيادى به دست آورد و توانست در يك مقطع تاريخى ، تصور مردم كشور ما را به آن دوره بدبين سازد ؛ چيزى كه هنوز آثار آن در

--> ( 1 ) . رحيم‌لو و . . . ، يادنامهء سلطان القرائى ، ص 175